Na etykiecie widzisz nazwę łacińską, a za nią zestaw liter i cyfr, na przykład DSM 15693. To nie przypadkowy kod ani element marketingu. Taki symbol wskazuje konkretną, zdeponowaną linię bakterii i pozwala sprawdzić, czy produkt oraz publikacja naukowa mówią o tym samym materiale.
Trzy poziomy nazewnictwa: rodzaj, gatunek, szczep
Pełne oznaczenie mikroorganizmu składa się z trzech poziomów. Rodzaj to pierwszy człon nazwy łacińskiej, gatunek drugi, a szczep to symbol wskazujący pojedynczą wyizolowaną linię.
Weźmy zapis Limosilactobacillus reuteri DSM 15693. Limosilactobacillus to rodzaj, reuteri to gatunek, a DSM 15693 to oznaczenie szczepu z kolekcji kultur. Przykładem produktu podającego pełne oznaczenie w takiej formie jest suplement diety THESYBIN.
Więcej: Limosilactobacillus reuteri – historia szczepu, który zmienił nazwę
Poziomy te różnią się precyzją. Nazwa gatunku wskazuje grupę spokrewnionych mikroorganizmów, a oznaczenie szczepu odnosi się do jednej linii, opisanej i przechowywanej w powtarzalnej postaci.
Czym są kolekcje kultur mikroorganizmów
Kolekcje kultur to instytucje przechowujące wyizolowane linie mikroorganizmów w warunkach zapewniających ich stabilność, najczęściej przez liofilizację, czyli suszenie w stanie zamrożonym, lub przechowywanie w bardzo niskiej temperaturze.
Każdy zdeponowany szczep otrzymuje numer katalogowy i opis obejmujący pochodzenie, charakterystykę oraz warunki hodowli. Kolekcje udostępniają szczepy do badań i zastosowań przemysłowych, dzięki czemu inny zespół może pracować na tym samym materiale.
Skrót przed numerem wskazuje, o którą kolekcję chodzi. Ten sam szczep bywa zdeponowany w kilku kolekcjach jednocześnie i ma wtedy kilka równoważnych oznaczeń.
Najczęściej spotykane skróty na etykietach
| Skrót | Pełna nazwa kolekcji | Kraj |
|---|---|---|
| DSM | Deutsche Sammlung von Mikroorganismen und Zellkulturen | Niemcy |
| ATCC | American Type Culture Collection | Stany Zjednoczone |
| CNCM | Collection Nationale de Cultures de Micro-organismes (Instytut Pasteura) | Francja |
| LMG | BCCM/LMG Bacteria Collection (Uniwersytet w Gandawie) | Belgia |
| NCIMB | National Collection of Industrial, Food and Marine Bacteria | Wielka Brytania |
| CECT | Colección Española de Cultivos Tipo | Hiszpania |
Po co w ogóle deponuje się szczep w kolekcji
Pierwszym powodem jest powtarzalność badań. Publikacja opisująca właściwości szczepu ma wartość tylko wtedy, gdy inny zespół może ten sam szczep uzyskać i sprawdzić wynik. Bez depozytu weryfikacja nie jest możliwa.
Drugim powodem jest identyfikacja. Numer katalogowy działa jak identyfikator: pozwala ustalić, czy szczep opisany w pracy naukowej i szczep użyty w produkcie to ta sama linia, niezależnie od nazwy handlowej.
Trzecim powodem jest stabilność materiału. Kolekcja przechowuje szczep w warunkach ograniczających zmiany, więc materiał udostępniany po latach odpowiada temu, który zdeponowano.
Osobnym zagadnieniem jest deponowanie mikroorganizmów na potrzeby postępowań patentowych, uregulowane Traktatem budapesztańskim z 1977 roku, do którego Polska przystąpiła w 1993 roku. Szczegóły tej procedury wykraczają poza zakres tego tekstu.
Dlaczego dwa szczepy tego samego gatunku mogą różnić się właściwościami
Bakterie jednego gatunku dzielą podstawowe cechy, ale nie mają identycznych genomów, czyli całego materiału genetycznego komórki. Różnice dotyczą obecności lub braku poszczególnych genów, co przekłada się na to, jakie związki dana linia potrafi wytworzyć.
Konsekwencje są praktyczne. Dwa szczepy tego samego gatunku mogą różnić się składem wytwarzanych metabolitów, czyli produktów przemian zachodzących w komórce, tempem wzrostu, odpornością na niskie pH oraz zachowaniem w procesie technologicznym.
Z tego powodu w mikrobiologii przyjmuje się, że cechy opisane w badaniach są właściwością konkretnego szczepu, a nie gatunku. Zasadę tę formułuje wprost stanowisko konsensusowe ISAPP z 2014 roku dotyczące probiotyków, opracowane przez International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics, czyli międzynarodowe stowarzyszenie naukowe zajmujące się tą tematyką.
Ten sam wymóg pojawia się w stanowisku ISAPP z 2021 roku dotyczącym preparatów nieożywionych: mikroorganizm źródłowy ma być scharakteryzowany na poziomie szczepu, a nie samego gatunku.
Co powinno zaniepokoić na etykiecie
Poniższa lista opisuje mechanizm, a nie konkretne produkty czy marki. Sygnały te nie przesądzają o jakości, ale są powodem, by przyjrzeć się opisowi dokładniej.
- Brak oznaczenia szczepu. Podana jest wyłącznie nazwa rodzaju i gatunku, bez symbolu z kolekcji, co uniemożliwia powiązanie produktu z jakąkolwiek publikacją.
- Sama nazwa rodzaju. Opis ogranicza się do określenia w rodzaju „kultury bakterii” lub podaje wyłącznie pierwszy człon nazwy łacińskiej.
- Symbol bez skrótu kolekcji. Występuje ciąg cyfr lub liter bez przedrostka wskazującego kolekcję, więc nie da się sprawdzić depozytu.
- Rozbieżność między opisem a deklaracją. Nazwa sugeruje żywe kultury, a zawartość podano w jednostkach masy, albo odwrotnie: opis mówi o preparacie nieożywionym, a deklaracja jest w CFU, czyli jednostkach tworzących kolonie.
- Odniesienie do badań bez wskazania szczepu. Materiały powołują się na badania nad gatunkiem, nie precyzując, którego szczepu dotyczyły.
- Brak informacji o ilości na porcję. Podano skład bez odniesienia do zalecanej dziennej porcji produktu. Więcej: Jak czytać skład suplementu diety – na co patrzeć poza nazwą marketingową
Warto pamiętać, że suplementy diety podlegają w Polsce odrębnym zasadom nadzoru niż leki, a treść etykiety pozostaje podstawowym źródłem informacji dla kupującego.
Więcej: Jak w Polsce nadzoruje się suplementy diety – notyfikacja, GIS i obowiązki producenta
Podsumowanie
Symbol przy nazwie łacińskiej to numer katalogowy z kolekcji kultur mikroorganizmów. Wskazuje konkretną, zdeponowaną linię bakterii i pozwala sprawdzić, czy produkt oraz publikacja naukowa odnoszą się do tego samego materiału.
Ma to znaczenie, ponieważ właściwości opisane w badaniach są cechą konkretnego szczepu, a nie całego gatunku. Dwie linie tego samego gatunku mogą różnić się genomem i składem wytwarzanych związków.
Przy porównywaniu produktów pełne oznaczenie szczepu jest więc informacją bardziej użyteczną niż sama nazwa gatunku. Jego brak nie przesądza o jakości, ale ogranicza możliwość samodzielnej weryfikacji.
FAQ
Czy brak numeru szczepu oznacza, że produkt jest gorszy?
Nie musi tak być, ale ogranicza możliwość sprawdzenia informacji. Bez oznaczenia nie da się powiązać zawartości produktu z konkretnymi publikacjami ani porównać go z innym preparatem opartym na tym samym gatunku.
Czy ten sam szczep może mieć kilka różnych numerów?
Tak, jeśli został zdeponowany w więcej niż jednej kolekcji. Producenci podają wtedy zwykle jedno oznaczenie, rzadziej dwa równoważne, a informację o pozostałych można znaleźć w katalogach kolekcji.
Gdzie sprawdzić, co kryje się pod danym oznaczeniem?
Podstawowym źródłem są katalogi kolekcji kultur, dostępne na stronach tych instytucji. Wpisanie pełnego oznaczenia w wyszukiwarce publikacji naukowych pozwala też sprawdzić, czy dany szczep był przedmiotem badań i jakiego typu były to prace.
Źródła
- Hill C., Guarner F., Reid G. i wsp., Expert consensus document. The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic, Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2014, t. 11, nr 8, s. 506-514.
- Salminen S., Collado M.C., Endo A. i wsp., The International Scientific Association of Probiotics and Prebiotics (ISAPP) consensus statement on the definition and scope of postbiotics, Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2021, t. 18, nr 9, s. 649-667.
- Zheng J., Wittouck S., Salvetti E. i wsp., A taxonomic note on the genus Lactobacillus: Description of 23 novel genera, emended description of the genus Lactobacillus Beijerinck 1901, and union of Lactobacillaceae and Leuconostocaceae, International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology, 2020, t. 70, nr 4, s. 2782-2858.
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z dnia 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności, innych niż oświadczenia odnoszące się do zmniejszenia ryzyka choroby oraz rozwoju i zdrowia dzieci.
- Baza LPSN (List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature) prowadzona przez DSMZ, https://lpsn.dsmz.de, oraz katalogi kolekcji kultur mikroorganizmów (DSMZ, ATCC, CNCM, LMG, NCIMB, CECT).
- Traktat budapesztański o międzynarodowym uznawaniu depozytu drobnoustrojów dla celów postępowania patentowego oraz Regulamin wykonawczy, sporządzony w Budapeszcie dnia 28 kwietnia 1977 r. (Dz. U. z 1994 r. Nr 110, poz. 528).