Czasem najciekawsze na etykiecie jest to, czego na niej nie ma. Opis zaskakująco ostrożny bywa efektem przepisów, a nie braku argumentów po stronie producenta. W komunikacji o żywności obowiązuje zasada odwrotna niż w większości branż: wolno powiedzieć tylko to, co zostało wcześniej dopuszczone.
Czym jest oświadczenie zdrowotne
Oświadczenie zdrowotne to każdy przekaz, który stwierdza, sugeruje lub daje do zrozumienia, że istnieje związek między żywnością albo jej składnikiem a zdrowiem. Definicję zawiera rozporządzenie (WE) nr 1924/2006.
Kluczowe jest słowo „sugeruje”. Oświadczeniem nie jest tylko zdanie wypowiedziane wprost, ale też obraz, nazwa handlowa czy układ graficzny opakowania, jeżeli prowadzą odbiorcę do takiego wniosku.
Przepisy obejmują całą komunikację, a nie tylko etykietę: także stronę internetową, opis w sklepie, materiały reklamowe i media społecznościowe.
Oświadczenie żywieniowe a zdrowotne
| Kryterium | Oświadczenie żywieniowe | Oświadczenie zdrowotne |
|---|---|---|
| Czego dotyczy | Właściwości odżywczych produktu | Związku między żywnością a zdrowiem |
| Przykład rodzaju przekazu | Informacja o zawartości składnika w produkcie | Informacja o roli składnika w organizmie |
| Podstawa dopuszczenia | Warunki określone w załączniku do rozporządzenia (WE) nr 1924/2006 | Wpis do wykazu dopuszczonych oświadczeń |
| Kto ocenia | Zgodność z warunkami ilościowymi weryfikuje się na podstawie składu | Ocena naukowa przed dopuszczeniem oświadczenia |
Oba rodzaje podlegają regulacji, ale w różnym trybie. Oświadczenie żywieniowe opisuje skład, a zdrowotne odnosi się do funkcjonowania organizmu, więc wymagania dowodowe są wyższe.
Zasada, na której opiera się cały system
Punkt wyjścia jest prosty: stosowanie oświadczeń zdrowotnych jest zakazane, chyba że zostały wcześniej dopuszczone. Odpowiedzialność za zgodność przekazu spoczywa na podmiocie wprowadzającym produkt do obrotu.
Dopuszczenie działa bardzo konkretnie: oświadczenie odnosi się do określonego składnika, ma ustalone brzmienie lub brzmienie o tym samym znaczeniu dla konsumenta i obowiązuje przy spełnieniu warunków stosowania.
Warunki obejmują zwykle obecność składnika w istotnej ilości w porcji. Preparat zawierający go poniżej progu nie może posłużyć się oświadczeniem, nawet jeśli składnik faktycznie w nim jest.
Przepisy przewidują też informacje towarzyszące, między innymi wskazanie znaczenia zróżnicowanej diety i zdrowego stylu życia oraz ilości produktu potrzebnej do uzyskania opisywanego efektu.
Jak składnik trafia na listę autoryzowanych oświadczeń
Rola oceny naukowej
Wniosek o dopuszczenie oświadczenia podlega ocenie naukowej Europejskiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Żywności. Ocena kończy się opinią, a decyzję podejmuje Komisja Europejska.
Oświadczenia dopuszczone w tym trybie trafiają do wykazu z rozporządzenia (UE) nr 432/2012 oraz do unijnego rejestru oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych prowadzonego przez Komisję Europejską. Rejestr jest publicznie dostępny i obejmuje zarówno oświadczenia dopuszczone, jak i odrzucone wraz z uzasadnieniem.
Osobny tryb dotyczy oświadczeń odnoszących się do zmniejszenia ryzyka choroby oraz rozwoju i zdrowia dzieci. Wymagają one odrębnej procedury autoryzacji.
Dlaczego wiele wniosków zostaje odrzuconych
Powody odmowy powtarzają się w opiniach naukowych. Nie są to decyzje uznaniowe, tylko wynik oceny przedłożonych dowodów.
- Niedostateczna charakterystyka substancji. Bez jednoznacznego określenia, czego dotyczy wniosek, ocena związku przyczynowego nie jest możliwa.
- Nieokreślony efekt fizjologiczny. Opisywany efekt musi być na tyle precyzyjnie zdefiniowany, by dało się go ocenić.
- Niewystarczające dowody na związek przyczynowy. Badania obserwacyjne, prace in vitro i modele zwierzęce nie zastępują danych z badań z udziałem ludzi.
- Rozbieżność między badanym materiałem a produktem. Wynik uzyskany dla jednej postaci lub jednego szczepu nie przenosi się na inny materiał. Więcej: Postbiotyki w badaniach naukowych – co już wiemy, a czego jeszcze nie
Osobną kategorią są wnioski dotyczące składników roślinnych, których rozpatrywanie zawieszono. Ich status należy każdorazowo sprawdzić w unijnym rejestrze oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych.
Czego nie wolno powiedzieć nigdy
Zakaz przypisywania właściwości leczniczych
Żywności, w tym suplementom diety, nie wolno przypisywać właściwości zapobiegania chorobom, ich leczenia ani usuwania objawów. Zasada wynika z przepisów o informacjach na temat żywności i obowiązuje niezależnie od przywoływanych badań.
Zakaz obejmuje też przekaz pośredni: nazwę nawiązującą do jednostki chorobowej, grafikę sugerującą leczenie albo zestawienie produktu z opisem objawów.
Rozróżnienie między suplementem a produktem leczniczym ma tu znaczenie zasadnicze, bo obie kategorie funkcjonują w odrębnych reżimach prawnych.
Więcej: Suplementy diety a leki – dlaczego warto porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą
Zakaz sugerowania, że dieta bez produktu jest niewystarczająca
Drugi zakaz bywa mniej znany. Przepisy nie pozwalają stwierdzać ani sugerować, że zrównoważona i zróżnicowana dieta nie może dostarczyć odpowiednich ilości składników odżywczych.
Wyklucza to konstrukcje oparte na założeniu, że współczesna żywność jest z zasady uboga, a niedobór powszechny. Dotyczy to również przekazu wynikającego z układu materiału, a nie wypowiedzianego wprost.
Przepisy zakazują także oświadczeń odwołujących się do lęku oraz sugerujących, że niespożywanie danego produktu może zaszkodzić zdrowiu.
Dlaczego wiele składników nie ma żadnego autoryzowanego oświadczenia
To jeden z najczęściej mylnie odczytywanych elementów systemu. Brak dopuszczonego oświadczenia nie jest urzędowym stwierdzeniem, że składnik jest bezwartościowy.
Może oznaczać kilka sytuacji: wniosku nie złożono, dowody uznano za niewystarczające, rozpatrywanie zawieszono albo obszar badawczy jest zbyt młody, by dysponować danymi z badań u ludzi.
Więcej: Mikrobiota a układ odpornościowy – jak wygląda ten związek w świetle badań
Nie działa to jednak również w drugą stronę. Brak dopuszczonego oświadczenia nie uprawnia do formułowania obietnic w oparciu o własną interpretację badań, doniesienia prasowe czy opinie ekspertów.
Praktyczna konsekwencja jest taka, że rzetelny opis produktu bywa krótszy i bardziej techniczny, niż odbiorca oczekuje.
Jak czytać komunikaty marketingowe
Poniższe sygnały nie przesądzają o jakości produktu, ale są powodem, by przyjrzeć się przekazowi dokładniej. Opisujemy mechanizmy, bez odwołań do konkretnych marek.
- Obietnice szybkich i pewnych efektów. Deklaracje określonego rezultatu w określonym czasie wykraczają poza to, co można stwierdzić o żywności.
- Powoływanie się na anonimowe badania. „Badania potwierdzają” bez wskazania publikacji, grupy badanej i typu badania nie pozwala niczego zweryfikować.
- Język medyczny wokół produktu spożywczego. Terminologia kliniczna i opisy jednostek chorobowych przenoszą przekaz na grunt zarezerwowany dla leków.
- Wizerunek osób w fartuchach i atrybuty medyczne. Stetoskop, gabinet czy postać przedstawiona jako specjalista budują skojarzenie z leczeniem.
- Odwołania do lęku. Przekaz oparty na obawie przed konsekwencjami niestosowania produktu jest wprost objęty ograniczeniami.
- Sugerowanie powszechnych niedoborów. Twierdzenie, że dieta z zasady nie wystarcza, mieści się w zakresie zakazu opisanego wyżej.
- Oświadczenie bez wskazania składnika. Dopuszczone oświadczenia odnoszą się do konkretnych składników, a nie do produktu jako całości.
Co uczciwy producent może powiedzieć
Zakres dozwolonej komunikacji jest węższy, niż się zakłada, ale nie jest pusty. Producent może rzetelnie opisać, czym produkt jest.
- Skład i zawartość. Pełny wykaz składników oraz ilość w zalecanej porcji dziennej.
- Charakterystyka składnika. Pochodzenie, postać, oznaczenie szczepu lub standaryzacja wyciągu.
- Technologia i proces. Sposób wytwarzania, opis postaci produktu, warunki przechowywania.
- Dopuszczone oświadczenia. Wyłącznie te z wykazu, dla wskazanych składników i przy spełnieniu warunków stosowania. Przykładem takiego oświadczenia, odnoszącego się do konkretnego składnika odżywczego, jest stwierdzenie, że witamina C przyczynia się do prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego.
- Informacje o badaniach opisane precyzyjnie. Publikacja, typ badania i badany materiał, bez przekładania wyników na obietnice.
- Informacje regulacyjne. Dane podmiotu odpowiedzialnego, numer partii, sposób stosowania. Więcej: Jak w Polsce nadzoruje się suplementy diety – notyfikacja, GIS i obowiązki producenta
Podsumowanie
System oświadczeń opiera się na zasadzie, że wolno stosować wyłącznie sformułowania wcześniej dopuszczone, dla wskazanych składników i przy spełnieniu warunków. Obejmuje to całą komunikację, nie tylko etykietę.
Dwa zakazy obowiązują bezwarunkowo: nie wolno przypisywać żywności właściwości leczniczych ani sugerować, że zróżnicowana dieta nie jest w stanie dostarczyć odpowiednich ilości składników odżywczych.
Brak dopuszczonego oświadczenia dla danego składnika nie jest oceną jego wartości, ale też nie otwiera drogi do formułowania obietnic. Dlatego rzetelny opis produktu bywa krótki, techniczny i skupiony na tym, czym produkt jest, a nie na tym, co miałby dawać.
FAQ
Czy producent może powołać się na wyniki własnych badań?
Może opisać badania w sposób rzetelny, wskazując publikację, typ badania i badany materiał. Nie uprawnia go to jednak do formułowania oświadczenia zdrowotnego, jeżeli nie zostało ono wcześniej dopuszczone w przewidzianym trybie.
Czy zakaz dotyczy tylko etykiety?
Nie. Przepisy obejmują całą komunikację handlową, w tym stronę internetową, opisy w sklepach, materiały reklamowe oraz publikacje w mediach społecznościowych.
Gdzie sprawdzić, czy dane oświadczenie jest dopuszczone?
Służy do tego unijny rejestr oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych prowadzony przez Komisję Europejską, dostępny pod adresem https://food.ec.europa.eu/food-safety/labelling-and-nutrition/nutrition-and-health-claims_en, oraz wykaz ustanowiony rozporządzeniem (UE) nr 432/2012.
Źródła
- Rozporządzenie (WE) nr 1924/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 20 grudnia 2006 r. w sprawie oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych dotyczących żywności.
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z dnia 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności, innych niż oświadczenia odnoszące się do zmniejszenia ryzyka choroby oraz rozwoju i zdrowia dzieci.
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 z dnia 25 października 2011 r. w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat żywności.
- Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego.
- Rejestr oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych Unii Europejskiej (EU Register of nutrition and health claims) prowadzony przez Komisję Europejską, https://food.ec.europa.eu/food-safety/labelling-and-nutrition/nutrition-and-health-claims_en