Przez lata słowo „postbiotyk” oznaczało w różnych publikacjach różne rzeczy. Jedni autorzy nazywali tak inaktywowane komórki bakterii, inni płyn pozostały po hodowli, jeszcze inni pojedynczy związek wyizolowany z fermentacji. Dwie prace używające tego samego słowa nie zawsze opisywały więc to samo. W 2021 roku ISAPP opublikowało stanowisko konsensusowe, które miało ten problem uporządkować.
Czym jest ISAPP
ISAPP to skrót od International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics, czyli międzynarodowego stowarzyszenia naukowego zajmującego się probiotykami i pojęciami pokrewnymi. Skupia badaczy z ośrodków akademickich, między innymi z zakresu mikrobiologii, gastroenterologii i technologii żywności.
Stowarzyszenie nie jest organem regulacyjnym i nie wydaje decyzji wiążących prawnie. Publikuje stanowiska konsensusowe, czyli dokumenty opracowywane przez panele ekspertów i poddawane recenzji naukowej, które stały się punktem odniesienia dla literatury w tym obszarze.
Do 2021 roku ISAPP wydało stanowiska dotyczące probiotyków (2014), prebiotyków (2017) i synbiotyków (2020). Postbiotyk pozostawał ostatnim pojęciem z tej grupy bez uzgodnionej definicji.
Więcej: Probiotyk, prebiotyk, synbiotyk, postbiotyk – cztery pojęcia, które ciągle się mylą
Jak wyglądał chaos terminologiczny przed 2021 rokiem
Na określenie preparatów pozbawionych żywych komórek używano co najmniej kilkunastu nazw: parabiotyk, metabiotyk, ghostbiotyk, biogenik, „inaktywowany probiotyk”, „bakterie tyndalizowane”, „lizat bakteryjny” oraz „postbiotyk”. Żaden z tych terminów nie miał definicji przyjętej przez środowisko.
Konsekwencje były praktyczne, a nie tylko językowe. Autor przeglądu literatury nie miał pewności, czy zestawiane prace dotyczą preparatów tego samego rodzaju, a producent opisujący produkt nie miał punktu odniesienia.
Doszła do tego zmiana perspektywy w samych badaniach. Część obserwacji z prac nad probiotykami pojawiała się także przy preparatach bez żywych komórek, co skierowało uwagę na strukturę komórki i wytwarzane przez nią związki. Rosnąca liczba takich publikacji uwidoczniła potrzebę uporządkowania terminologii.
Więcej: Postbiotyki w badaniach naukowych – co już wiemy, a czego jeszcze nie
Co mówi oficjalna definicja
Zgodnie ze stanowiskiem ISAPP z 2021 roku postbiotyk to preparat złożony z nieożywionych mikroorganizmów lub ich składników, przynoszący korzyść zdrowotną gospodarzowi. Nieożywiony oznacza pozbawiony komórek zdolnych do namnażania.
Jest to definicja naukowa opisująca kategorię badawczą i nie stanowi podstawy do formułowania oświadczeń zdrowotnych o konkretnych produktach. W Unii Europejskiej w komunikacji dotyczącej suplementów diety obowiązuje wykaz oświadczeń dopuszczonych rozporządzeniem (UE) nr 432/2012.
Trzy kluczowe elementy definicji
Panel ekspertów sformułował warunki, które muszą być spełnione łącznie. Można je ująć w trzech grupach.
- Zidentyfikowany materiał wyjściowy. Mikroorganizm źródłowy musi być scharakteryzowany na poziomie szczepu, a preparat ma zawierać nieożywione komórki lub ich składniki, z metabolitami albo bez nich.
- Opisany i powtarzalny proces. Metoda inaktywacji, czyli pozbawienia komórek zdolności do namnażania, musi być udokumentowana, podobnie jak skład podłoża i warunki produkcji.
- Potwierdzone bezpieczeństwo i efekt w grupie docelowej. Preparat musi być bezpieczny w deklarowanym zastosowaniu, a obserwowana korzyść wykazana dla tego konkretnego preparatu i tej grupy.
Ostatni warunek bywa pomijany. Dane uzyskane dla jednego szczepu i jednej metody inaktywacji nie przenoszą się automatycznie na inny preparat, nawet jeśli oba nazwano tak samo.
Co definicja świadomie wyklucza
Autorzy stanowiska wskazali też, czego terminem obejmować nie należy. Wykluczenia przesądzają o granicach kategorii.
| Co bywa nazywane postbiotykiem | Dlaczego nie mieści się w definicji ISAPP |
|---|---|
| Pojedynczy oczyszczony związek z hodowli | To substancja chemiczna o znanej strukturze, a nie preparat mikrobiologiczny |
| Szczepionki | Odrębna kategoria o innym mechanizmie i innych wymaganiach regulacyjnych |
| Preparat z żywymi komórkami | Zawiera mikroorganizmy zdolne do namnażania, czyli odpowiada definicji probiotyku |
| Preparat bez identyfikacji szczepu | Nie spełnia warunku charakterystyki materiału wyjściowego |
Punktem spornym jest frakcja pozbawiona komórek, czyli sam płyn pohodowlany z metabolitami. Zgodnie z konsensusem preparat powinien zawierać nieożywione komórki lub ich składniki, więc materiał złożony wyłącznie z metabolitów w definicji się nie mieści.
Dlaczego wspólna definicja ma znaczenie praktyczne
Dla naukowców
Wspólna definicja pozwala zestawiać publikacje dotyczące podobnych preparatów i wyznacza minimalny zakres informacji w pracy: oznaczenie szczepu, metodę inaktywacji, opis składu. Bez tego przeglądy systematyczne i metaanalizy, czyli opracowania zbierające wyniki wielu badań, opierają się na materiale niejednorodnym.
Ułatwia też projektowanie badań, bo wskazuje, co udokumentować, żeby wynik dało się porównać z pracami innych zespołów.
Dla konsumentów
Uzgodniony termin przekłada się na czytelniejszą etykietę. Jeśli produkt opisano jako postbiotyk, można sprawdzić, czy podano pełne oznaczenie szczepu, informację o braku żywych kultur bakterii i zawartość w jednostkach masy na porcję.
Nie gwarantuje jednak, że każdy produkt używający tego słowa spełnia jej warunki, bo nazwa handlowa nie podlega weryfikacji w taki sposób jak kategoria naukowa. Kryterium pozostaje treść etykiety.
Więcej: Postbiotyki – czym są i czym różnią się od probiotyków oraz prebiotyków
Czy definicja jest powszechnie akceptowana
Nie w pełni. Wkrótce po publikacji stanowiska w tym samym czasopiśmie ukazała się korespondencja krytyczna, na którą autorzy konsensusu odpowiedzieli osobnym tekstem.
Główny zarzut dotyczy wymogu obecności komórek lub ich składników. Krytycy argumentują, że wyklucza on preparaty złożone z samych metabolitów, badane w wielu pracach jako materiał tego samego rodzaju. Część zespołów stosuje więc szerszą interpretację, obejmującą także frakcje bezkomórkowe.
Dyskusja nie została rozstrzygnięta. Czytając publikację naukową lub opis produktu, warto więc sprawdzić, jaką definicją posługuje się autor, zamiast zakładać, że wszyscy używają tego słowa identycznie.
Podsumowanie
Osobny termin był potrzebny, ponieważ kilkanaście konkurencyjnych nazw uniemożliwiało porównywanie badań i rzetelny opis produktów. Stanowisko ISAPP z 2021 roku wprowadziło jedną definicję wraz z warunkami, które preparat musi spełnić.
Obejmuje ona nieożywione mikroorganizmy lub ich składniki i wymaga identyfikacji szczepu, udokumentowanego procesu oraz danych dla konkretnego preparatu. Nie jest przy tym przyjmowana jednomyślnie i pozostaje przedmiotem dyskusji, co warto uwzględniać przy lekturze publikacji i etykiet.
FAQ
Czy definicja ISAPP jest wiążąca prawnie?
Nie. ISAPP jest stowarzyszeniem naukowym, a nie organem regulacyjnym, więc jego stanowiska porządkują pracę środowiska badawczego. Przepisy o znakowaniu żywności i suplementów diety w Unii Europejskiej wynikają z odrębnych aktów prawnych.
Czy każdy produkt nazwany postbiotykiem spełnia tę definicję?
Nie ma takiej gwarancji, ponieważ samo użycie słowa na opakowaniu nie podlega weryfikacji wobec kryteriów naukowych. Praktycznym sprawdzianem pozostaje etykieta: pełne oznaczenie szczepu, informacja o braku żywych kultur bakterii i sposób podania zawartości.
Dlaczego definicja powstała dopiero w 2021 roku?
Liczba publikacji o preparatach bez żywych komórek rosła stopniowo i długo była zbyt mała, by wymusić uzgodnienie terminologii. Stanowiska ISAPP powstawały w kolejności odpowiadającej dojrzałości poszczególnych obszarów badawczych, a postbiotyki były najmłodszym z nich.
Źródła
- Salminen S., Collado M.C., Endo A. i wsp., The International Scientific Association of Probiotics and Prebiotics (ISAPP) consensus statement on the definition and scope of postbiotics, Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2021, t. 18, nr 9, s. 649-667.
- Hill C., Guarner F., Reid G. i wsp., Expert consensus document. The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic, Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2014, t. 11, nr 8, s. 506-514.
- Gibson G.R., Hutkins R., Sanders M.E. i wsp., Expert consensus document: The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics (ISAPP) consensus statement on the definition and scope of prebiotics, Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2017, t. 14, nr 8, s. 491-502.
- Swanson K.S., Gibson G.R., Hutkins R. i wsp., The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics (ISAPP) consensus statement on the definition and scope of synbiotics, Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2020, t. 17, nr 11, s. 687-701.
- Aguilar-Toalá J.E., Arioli S., Behare P. i wsp., Postbiotics – when simplification fails to clarify, Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2021, t. 18, nr 11, s. 825-826.
- Salminen S., Collado M.C., Endo A. i wsp., Reply to: Postbiotics – when simplification fails to clarify, Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2021, t. 18, nr 11, s. 827-828.