Mikrobiota jelitowa reaguje na styl życia, ale skala tej reakcji bywa w mediach wyolbrzymiana. Część czynników wpływa na skład mierzalnie, część tylko w niektórych badaniach, a przy wielu nie wiadomo, co jest przyczyną, a co skutkiem. Poniżej opisujemy te czynniki wraz ze wskazaniem, na jakich danych opierają się poszczególne twierdzenia.
Czym jest dysbioza i dlaczego to pojęcie bywa nadużywane
Słowo „dysbioza” pojawia się w tekstach popularnych często, zwykle jako określenie zaburzonego składu mikrobioty. Nie ma jednak powszechnie przyjętej definicji tego stanu ani wartości progowych pozwalających go rozpoznać.
Aby stwierdzić odchylenie, trzeba mieć punkt odniesienia, a uzgodnionego wzorca prawidłowej mikrobioty nie ma. Zmienność między zdrowymi osobami jest przy tym duża.
Więcej: Mikrobiota jelitowa – jak powstaje i co ją kształtuje przez całe życie
W literaturze terminu używa się opisowo, dla różnicy w składzie między porównywanymi grupami. Nie jest to rozpoznanie kliniczne.
W dalszej części opisujemy więc czynniki związane ze zmianami składu mikrobioty, a nie stany chorobowe.
Dieta ubogoresztkowa i wysokoprzetworzona
Dieta jest czynnikiem najlepiej udokumentowanym, bo dostarcza substratów, czyli materiału przetwarzanego przez mikroorganizmy.
W badaniach interwencyjnych, czyli takich, w których uczestnikom celowo modyfikuje się jeden czynnik, obserwowano zmiany składu po przejściu na dietę o innej zawartości błonnika. Bywały one szybkie, ale też przejściowe: po powrocie do wcześniejszego jadłospisu skład wracał w kierunku stanu wyjściowego.
Diety wysokoprzetworzone opisuje się w tym kontekście przez to, czego w nich mało: składników nietrawionych w górnym odcinku przewodu pokarmowego. Badania nad poszczególnymi dodatkami do żywności to w znacznej części prace in vitro lub na modelach zwierzęcych, więc wnioski dla człowieka wymagają osobnych badań.
Rola błonnika
Błonnik pokarmowy i skrobia oporna docierają do jelita grubego w postaci niezmienionej i stanowią materiał do fermentacji. Jej produktami są między innymi krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe, często mierzone w badaniach nad mikrobiotą.
Nie każdy rodzaj błonnika fermentuje tak samo. Frakcje rozpuszczalne ulegają fermentacji łatwiej, a część, na przykład celuloza, jest przetwarzana słabo.
Więcej: Błonnik pokarmowy – ile go realnie jemy, a ile zalecają instytucje
W badaniach obserwacyjnych opisywano też związek między zróżnicowaniem roślinnych składników diety a zróżnicowaniem mikrobioty. Są to obserwacje korelacyjne, a nie dowód zależności przyczynowej.
Antybiotyki i inne leki
Kwestia najważniejsza: decyzje dotyczące leczenia podejmuje wyłącznie lekarz. Nie należy odstawiać, zmieniać ani skracać terapii na podstawie informacji o wpływie leków na mikrobiotę, a wątpliwości warto omówić z lekarzem lub farmaceutą.
Antybiotyki są tu czynnikiem najlepiej udokumentowanym, bo ich działanie z definicji dotyczy mikroorganizmów. Po terapii obserwuje się zmiany różnorodności i proporcji grup bakterii, a tempo powrotu do stanu sprzed leczenia różni się między osobami.
Więcej: Mikrobiota po antybiotykoterapii – co mówią badania i o co zapytać lekarza
Nie oznacza to, że antybiotykoterapii należy unikać. To leczenie stosowane w konkretnych wskazaniach, a decyzję podejmuje lekarz, ważąc korzyści i ryzyko w danej sytuacji.
Badania obejmują też leki inne niż przeciwbakteryjne. W badaniu przesiewowym ponad tysiąca leków około jedna czwarta preparatów o celu ludzkim hamowała wzrost co najmniej jednego szczepu jelitowego w warunkach laboratoryjnych; przełożenie tych obserwacji na sytuację kliniczną wymaga badań z udziałem ludzi (Maier i wsp., 2018). O kontynuacji lub zmianie leczenia decyduje lekarz.
Przewlekły stres i oś jelito-mózg
Określenie „oś jelito-mózg” opisuje dwukierunkową komunikację między przewodem pokarmowym a układem nerwowym, obejmującą drogi nerwowe, hormonalne i immunologiczne. To obszar badawczy, a nie w pełni opisany mechanizm.
Przewlekły stres wpływa na czynność przewodu pokarmowego: zmienia motorykę, wydzielanie i przepływ krwi. Wpływ na skład mikrobioty badano głównie na modelach zwierzęcych, z użyciem protokołów stresu, których nie da się odtworzyć u ludzi.
Badania z udziałem ludzi mają najczęściej charakter obserwacyjny i nie rozstrzygają kierunku zależności. Możliwe jest zarówno oddziaływanie stresu na mikrobiotę, jak i wpływ czynników towarzyszących, na przykład zmiany sposobu odżywiania i rytmu dnia.
Niedobór snu i praca zmianowa
Rytm okołodobowy dotyczy nie tylko gospodarza. Opisywano dobowe wahania składu i aktywności mikrobioty, powiązane z porami posiłków.
Praca zmianowa i niedobór snu zaburzają zarówno rytm snu, jak i pory jedzenia, więc rozdzielenie tych wpływów jest trudne. Część danych pochodzi z modeli zwierzęcych, część z niewielkich badań u ludzi.
Ostrożny wniosek: regularność pór posiłków i snu jest w tych badaniach zmienną istotną, ale skala jej wpływu u człowieka nie jest dobrze określona.
Alkohol i palenie tytoniu
Wpływ alkoholu na przewód pokarmowy jest opisany niezależnie od tematyki mikrobioty i dotyczy między innymi błony śluzowej oraz czynności wątroby. Zmiany składu mikrobioty opisywano przy spożyciu przewlekłym i w dużych ilościach.
Palenie tytoniu bywa wymieniane wśród czynników związanych ze składem mikrobioty, choć większość danych pochodzi z badań obserwacyjnych.
W obu przypadkach obowiązuje ta sama uwaga: osoby pijące i palące różnią się od pozostałych także dietą i aktywnością fizyczną, co utrudnia przypisanie różnic jednemu czynnikowi.
Czego nie wiemy o tych zależnościach
| Czynnik | Główne źródło danych | Co można powiedzieć ostrożnie |
|---|---|---|
| Dieta i błonnik | Badania interwencyjne u ludzi | Zmiana podaży błonnika wiąże się ze zmianą składu, często przejściową |
| Antybiotyki | Badania u ludzi, obserwacje kliniczne | Zmiany składu po terapii dobrze udokumentowane, tempo powrotu indywidualne |
| Inne leki | Badania laboratoryjne, pojedyncze prace kliniczne | Obserwacje wstępne, wymagają potwierdzenia u ludzi |
| Stres | Modele zwierzęce, badania obserwacyjne u ludzi | Współwystępowanie opisywane, kierunek zależności nierozstrzygnięty |
| Sen i praca zmianowa | Modele zwierzęce, małe badania u ludzi | Rytm posiłków i snu to zmienna istotna, skala wpływu nieokreślona |
| Alkohol i tytoń | Głównie badania obserwacyjne | Różnice w składzie opisywane, trudne do przypisania jednemu czynnikowi |
Problem korelacji i przyczynowości
Większość doniesień medialnych o mikrobiocie opiera się na badaniach obserwacyjnych. Pokazują one współwystępowanie określonego składu z określonym stanem, ale nie rozstrzygają, co było pierwsze.
Możliwe są trzy wyjaśnienia tej samej obserwacji: czynnik wpływa na mikrobiotę, mikrobiota wpływa na obserwowany stan albo oba zjawiska wynikają z trzeciego czynnika, nieuwzględnionego w badaniu.
Dochodzą do tego ograniczenia metodyczne. Skład bada się najczęściej z próbki kału, co opisuje głównie końcowy odcinek jelita, a wynik zależy od sposobu pobrania i metody analizy. Nie ma też wartości referencyjnych dla pojedynczej osoby.
Sformułowanie „u osób z cechą X stwierdzono inny skład mikrobioty” nie oznacza więc, że cecha X mikrobiotę uszkadza ani że jej zmiana ten skład przywróci.
Co realnie można zrobić
Poniższe punkty to ogólne zalecenia dotyczące stylu życia i diety, zgodne z powszechnymi zasadami zdrowego odżywiania. Nie są to zalecenia mające „naprawiać” mikrobiotę, bo takich w oparciu o obecną wiedzę sformułować się nie da.
- Regularna podaż błonnika z różnych źródeł. Warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, nasiona roślin strączkowych i orzechy.
- Różnorodność roślinnych składników diety. Więcej różnych produktów roślinnych w tygodniu to szerszy zestaw substratów.
- Produkty fermentowane jako element diety. Kiszonki i fermentowane produkty mleczne od dawna są elementem tradycyjnego jadłospisu. Więcej: Żywność fermentowana w polskiej kuchni – kiszonki, zakwas, kefir
- Regularne pory posiłków i snu. To zmienne, które w badaniach nad rytmem okołodobowym pojawiają się najczęściej.
- Ograniczenie alkoholu. Zalecenie to obowiązuje niezależnie od kontekstu mikrobioty.
- Aktywność fizyczna dopasowana do możliwości. Element ogólnych zaleceń zdrowotnych.
- Stosowanie antybiotyków wyłącznie zgodnie z zaleceniem lekarza. Decyzje o rozpoczęciu, zmianie i zakończeniu leczenia podejmuje lekarz.
Utrzymujące się dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego są powodem do konsultacji lekarskiej.
Podsumowanie
Skład mikrobioty zmienia się pod wpływem diety, leków, rytmu dnia i używek, ale wiedza o skali i trwałości tych zmian jest nierówna. Najlepiej udokumentowany jest wpływ podaży błonnika i antybiotyków, najsłabiej wpływ stresu i snu u ludzi.
Pojęcie dysbiozy bywa nadużywane, bo nie ma uzgodnionej definicji ani wartości referencyjnych dla pojedynczego wyniku.
Duża część doniesień pochodzi z badań obserwacyjnych i modeli zwierzęcych, więc nie dowodzi zależności przyczynowych. Praktycznie sprowadza się to do zaleceń będących i tak elementem zdrowego stylu życia: zróżnicowanej diety z odpowiednią podażą błonnika, regularnego rytmu dnia, ograniczenia alkoholu i stosowania leków zgodnie z zaleceniem lekarza.
FAQ
Czy jeden tydzień gorszej diety niszczy mikrobiotę?
Badania interwencyjne pokazują, że zmiany diety wiążą się ze zmianami składu mikrobioty, ale bywają one przejściowe. Określenie „niszczy” nie oddaje charakteru tych obserwacji.
Czy po antybiotyku mikrobiota wraca do stanu sprzed leczenia?
W badaniach opisywano stopniowy powrót w kierunku stanu wyjściowego, choć tempo i stopień różnią się między osobami. Antybiotyki przyjmuje się wyłącznie zgodnie z zaleceniem lekarza i to lekarz decyduje o przebiegu leczenia.
Czy stres naprawdę wpływa na jelita?
Wpływ stresu na czynność przewodu pokarmowego jest opisany i dotyczy między innymi motoryki oraz wydzielania. Wpływ na sam skład mikrobioty badano głównie na modelach zwierzęcych, a dane od ludzi są obserwacyjne, więc nie rozstrzygają kierunku zależności.
Czy warto zrobić badanie mikrobioty, żeby sprawdzić szkody?
Interpretacja takiego wyniku jest trudna, bo nie ma powszechnie przyjętych wartości referencyjnych dla pojedynczej osoby, a wynik opisuje stan próbki w momencie pobrania. Utrzymujące się dolegliwości warto omówić z lekarzem.
Źródła
- Koh A., De Vadder F., Kovatcheva-Datchary P., Bäckhed F., From dietary fiber to host physiology: short-chain fatty acids as key bacterial metabolites, Cell, 2016, t. 165, nr 6, s. 1332-1345.
- Gibson G.R., Hutkins R., Sanders M.E. i wsp., Expert consensus document: The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics (ISAPP) consensus statement on the definition and scope of prebiotics, Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2017, t. 14, nr 8, s. 491-502.
- Marco M.L., Sanders M.E., Gänzle M. i wsp., The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics (ISAPP) consensus statement on fermented foods, Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2021, t. 18, nr 3, s. 196-208.
- Berg G., Rybakova D., Fischer D. i wsp., Microbiome definition re-visited: old concepts and new challenges, Microbiome, 2020, t. 8, nr 103.
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z dnia 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności, innych niż oświadczenia odnoszące się do zmniejszenia ryzyka choroby oraz rozwoju i zdrowia dzieci.
- Narodowy Program Ochrony Antybiotyków, materiały edukacyjne i rekomendacje dotyczące racjonalnej antybiotykoterapii, https://antybiotyki.edu.pl
- Maier L., Pruteanu M., Kuhn M. i wsp., Extensive impact of non-antibiotic drugs on human gut bacteria, Nature, 2018, t. 555, nr 7698, s. 623-628.