Ten tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. O rozpoczęciu, przebiegu i zakończeniu antybiotykoterapii decyduje wyłącznie lekarz prowadzący.
Antybiotyki są jednym z najważniejszych osiągnięć medycyny. Umożliwiły leczenie zakażeń, które wcześniej często kończyły się ciężkim przebiegiem. Działają jednak szeroko: ich celem są mikroorganizmy, a te znajdują się nie tylko w miejscu zakażenia. Poniżej opisujemy, co o zmianach mikrobioty po antybiotykoterapii wynika z badań.
Dlaczego antybiotyk działa nie tylko na bakterie chorobotwórcze
Antybiotyki działają na określone mechanizmy komórki bakteryjnej: budowę ściany, syntezę białek lub powielanie materiału genetycznego. Mechanizmy te są wspólne dla wielu gatunków, nie tylko dla tego, który wywołał zakażenie.
Stąd podział na antybiotyki o wąskim i szerokim spektrum działania. Wybór zależy od rodzaju zakażenia, jego umiejscowienia i wyników badań mikrobiologicznych, jeśli je wykonano.
W przewodzie pokarmowym znajduje się liczna populacja bakterii, więc lek docierający do krwiobiegu lub przechodzący przez jelito oddziałuje również na nią. To konsekwencja mechanizmu działania tej grupy leków.
Więcej: Mikrobiota jelitowa – jak powstaje i co ją kształtuje przez całe życie
Antybiotyk, dawkę i czas trwania kuracji dobiera lekarz, biorąc pod uwagę rodzaj zakażenia i sytuację pacjenta. Ocena korzyści i ryzyka należy do niego.
Co obserwuje się w badaniach nad mikrobiotą po antybiotykoterapii
Tempo zmian
W badaniach z udziałem ludzi opisywano zmiany składu mikrobioty pojawiające się już w pierwszych dniach przyjmowania antybiotyku. Dotyczą one różnorodności zbiorowiska oraz proporcji poszczególnych grup bakterii.
Skala tych zmian zależy od zastosowanego leku, dawki i czasu trwania kuracji, a także różni się między osobami przy tym samym schemacie leczenia (Palleja i wsp., 2018).
Część badań opisuje też przejściowy wzrost udziału bakterii mniej wrażliwych na dany lek. To obserwacja dotycząca składu próbki, a nie stwierdzenie stanu chorobowego.
Powrót do stanu wyjściowego
Po zakończeniu kuracji opisywano stopniowy powrót składu w kierunku stanu sprzed leczenia. Tempo bywa liczone w tygodniach lub miesiącach i różni się między osobami.
W badaniu obejmującym dwunastu zdrowych mężczyzn poddanych czterodniowej kuracji trzema antybiotykami skład mikrobioty w znacznej części odtworzył się w ciągu około półtora miesiąca, natomiast po sześciu miesiącach obserwacji nadal brakowało części wyjściowo obecnych gatunków (Palleja i wsp., 2018).
Na tempo powrotu wpływa prawdopodobnie kilka czynników naraz: rodzaj antybiotyku, długość kuracji, wiek, sposób odżywiania i stan mikrobioty przed leczeniem. Ich udziału nie rozdzielono dobrze w dostępnych pracach.
Dlaczego wyniki badań bywają rozbieżne
| Czynnik | Dlaczego wpływa na wynik badania |
|---|---|
| Rodzaj antybiotyku | Leki różnią się spektrum działania i stopniem docierania do jelita |
| Długość i dawka kuracji | Krótkie i długie schematy leczenia dają odmienne obserwacje |
| Punkt czasowy pomiaru | Skład zmienia się w czasie, więc wynik zależy od momentu pobrania próbki |
| Długość obserwacji | Krótka obserwacja może nie uchwycić powrotu, który następuje później |
| Metoda analizy | Sekwencjonowanie 16S rRNA i metagenomika dają wyniki o różnej rozdzielczości |
| Skład grupy badanej | Wiek, dieta, choroby towarzyszące i wyjściowy stan mikrobioty uczestników |
| Typ badania | Obserwacyjne opisują współwystępowanie, interwencyjne pozwalają na mocniejsze wnioski |
Dochodzi do tego ograniczenie wspólne dla całej dziedziny: nie ma wartości referencyjnych, do których można by odnieść wynik pojedynczej osoby. Opisy zmian dotyczą więc porównań w obrębie grupy, a nie odchyleń od normy.
Więcej: Co wpływa negatywnie na mikrobiotę jelitową – dieta, stres, leki, sen
Antybiotykooporność – dlaczego kuracji nie wolno przerywać
Antybiotykooporność to zdolność bakterii do przetrwania mimo obecności leku. Uznaje się ją za jedno z poważnych wyzwań współczesnej medycyny, a jej ograniczanie wymaga racjonalnego stosowania antybiotyków.
Kurację prowadzi lekarz i to on ustala, jak długo ma trwać. Antybiotyk należy przyjmować dokładnie zgodnie z zaleceniem, w podanych dawkach i odstępach, aż do zakończenia zaleconego schematu.
Samodzielne przerwanie leczenia po ustąpieniu objawów nie jest bezpieczne. Ustąpienie gorączki czy bólu nie oznacza, że zakażenie zostało opanowane, a decyzja o zakończeniu kuracji należy do lekarza.
Kilka zasad racjonalnej antybiotykoterapii warto zapamiętać:
- Nie zmieniaj samodzielnie dawek ani odstępów między nimi.
- Nie przerywaj kuracji bez konsultacji z lekarzem, nawet jeśli poczujesz się lepiej.
- Nie stosuj antybiotyków pozostałych z wcześniejszego leczenia ani przekazanych przez inne osoby.
- Nie przyjmuj antybiotyków w infekcjach wirusowych, ponieważ na wirusy nie działają.
- Poinformuj lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach, suplementach i produktach ziołowych. Więcej: Suplementy diety a leki – dlaczego warto porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą
O co warto zapytać lekarza lub farmaceutę
Poniższa lista to pytania, a nie zalecenia. Odpowiedzi zależą od leku i sytuacji, dlatego udziela ich osoba prowadząca leczenie.
- Jak długo ma trwać kuracja i o jakich porach przyjmować lek?
- Czy lek przyjmować z posiłkiem, czy na czczo, i czy są produkty, których w tym czasie należy unikać?
- Jakie działania niepożądane są typowe dla tego leku i które z nich wymagają kontaktu z lekarzem?
- Co zrobić w przypadku pominięcia dawki?
- Czy przyjmowane przeze mnie leki, suplementy lub produkty ziołowe mogą wchodzić w interakcje z tym antybiotykiem?
- Czy w moim przypadku zasadne jest stosowanie jakichkolwiek preparatów towarzyszących kuracji, a jeśli tak, to jakich i kiedy?
- Jakie objawy po zakończeniu leczenia powinny skłonić mnie do kontaktu z lekarzem?
- Czy potrzebna jest wizyta kontrolna lub badanie po zakończeniu kuracji?
Ogólne zasady stylu życia w trakcie i po kuracji
To ogólne informacje o codziennych nawykach, a nie zalecenia terapeutyczne. Nie zastępują wskazówek otrzymanych od lekarza.
- Nawodnienie. Regularne picie wody jest częścią ogólnych zaleceń zdrowotnych, szczególnie przy gorączce lub luźnych stolcach.
- Regularne posiłki. Stałe pory jedzenia bywają łatwiejsze do utrzymania niż nagłe zmiany jadłospisu.
- Błonnik z diety. Warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste i nasiona roślin strączkowych w ramach zwykłego jadłospisu.
- Sen i odpoczynek. Regularny rytm dnia jest elementem powszechnych zaleceń dotyczących zdrowia.
- Ostrożność z alkoholem. Część leków wymaga jego unikania, dlatego warto o to zapytać przy odbiorze recepty.
Jeśli lekarz przekazał indywidualne zalecenia dotyczące diety lub trybu życia, mają one pierwszeństwo przed wskazówkami ogólnymi.
Kiedy koniecznie skontaktować się z lekarzem
Poniższe sytuacje wymagają kontaktu z lekarzem, a przy nasilonych objawach pilnej pomocy medycznej. Nie jest to pełna lista.
- Objawy reakcji alergicznej: wysypka, świąd, obrzęk twarzy lub gardła, trudności w oddychaniu.
- Nasilona lub wodnista biegunka, zwłaszcza utrzymująca się lub pojawiająca po zakończeniu kuracji.
- Krew lub śluz w stolcu.
- Silny ból brzucha, wysoka gorączka lub objawy odwodnienia.
- Brak poprawy albo nasilenie objawów zakażenia mimo przyjmowania leku.
- Wystąpienie objawów, które lekarz wskazał jako wymagające kontaktu.
W przypadku wątpliwości dotyczących przyjmowania leku pomocna bywa również konsultacja z farmaceutą w aptece.
Podsumowanie
Antybiotyki działają na mechanizmy wspólne dla wielu bakterii, więc oddziałują także na mikrobiotę jelitową. Badania u ludzi opisują szybkie zmiany składu oraz stopniowy powrót w kierunku stanu wyjściowego, o tempie różnym u różnych osób.
Wyniki poszczególnych prac bywają rozbieżne, bo różnią się lekiem, długością obserwacji, metodą analizy i składem grupy badanej.
Najważniejsza pozostaje zasada praktyczna: kurację prowadzi lekarz, przyjmuje się ją dokładnie zgodnie z zaleceniem i nie przerywa samodzielnie. Pytania dotyczące przebiegu leczenia i ewentualnych preparatów towarzyszących warto zadać lekarzowi lub farmaceucie.
Powyższy tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej. W sprawach dotyczących leczenia, dawkowania i objawów należy kontaktować się z lekarzem lub farmaceutą.
FAQ
Czy brać probiotyk w trakcie antybiotyku?
To pytanie należy zadać lekarzowi prowadzącemu lub farmaceucie, bo odpowiedź zależy od zastosowanego leku, przyczyny leczenia i sytuacji zdrowotnej danej osoby. Probiotyk to termin oznaczający żywe mikroorganizmy podane w odpowiedniej ilości, a właściwości opisane w badaniach dotyczą konkretnych szczepów, nie kategorii. Nie formułujemy tu rekomendacji w tej sprawie.
Jak długo mikrobiota wraca do stanu sprzed leczenia?
W badaniach opisywano powrót w kierunku stanu wyjściowego liczony w tygodniach lub miesiącach, przy czym tempo różniło się między osobami, a część prac miała krótką obserwację. Nie ma jednej liczby, którą można podać jako regułę.
Czy warto zrobić badanie mikrobioty po antybiotyku?
Interpretacja takiego wyniku jest trudna, bo nie ma powszechnie przyjętych wartości referencyjnych dla pojedynczej osoby, a wynik opisuje stan próbki w momencie pobrania. Zasadność badań po leczeniu warto omówić z lekarzem.
Czy dieta ma znaczenie w trakcie kuracji?
Sposób odżywiania jest jednym z czynników opisywanych w badaniach nad mikrobiotą, ale dane dotyczące okresu antybiotykoterapii są ograniczone. Indywidualne zalecenia żywieniowe od lekarza mają pierwszeństwo przed ogólnymi.
Źródła
- Hill C., Guarner F., Reid G. i wsp., Expert consensus document. The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic, Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2014, t. 11, nr 8, s. 506-514.
- Gibson G.R., Hutkins R., Sanders M.E. i wsp., Expert consensus document: The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics (ISAPP) consensus statement on the definition and scope of prebiotics, Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2017, t. 14, nr 8, s. 491-502.
- Berg G., Rybakova D., Fischer D. i wsp., Microbiome definition re-visited: old concepts and new challenges, Microbiome, 2020, t. 8, nr 103.
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z dnia 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności, innych niż oświadczenia odnoszące się do zmniejszenia ryzyka choroby oraz rozwoju i zdrowia dzieci.
- World Health Organization, Global action plan on antimicrobial resistance, Genewa 2015 (przyjęty rezolucją WHA68.7 Światowego Zgromadzenia Zdrowia).
- Narodowy Program Ochrony Antybiotyków, materiały edukacyjne i rekomendacje dotyczące zasad antybiotykoterapii, https://antybiotyki.edu.pl
- Palleja A., Mikkelsen K.H., Forslund S.K. i wsp., Recovery of gut microbiota of healthy adults following antibiotic exposure, Nature Microbiology, 2018, t. 3, nr 11, s. 1255-1265.