Stoisz przy półce w aptece albo w drogerii. Na trzech opakowaniach obok siebie widnieją słowa: probiotyk, prebiotyk, synbiotyk. Na czwartym pojawia się postbiotyk, termin, którego jeszcze kilka lat temu praktycznie nie było w handlu. Nazwy różnią się dwiema literami, więc łatwo uznać je za synonimy. Opisują jednak cztery odrębne kategorie.
Dlaczego te nazwy tak łatwo pomylić
Wszystkie cztery terminy mają wspólny człon „-biotyk”, wywodzący się od greckiego słowa oznaczającego życie. Różnią je wyłącznie przedrostki: pro-, pre-, syn- i post-. W mowie potocznej ta różnica ginie, zwłaszcza że wszystkie cztery pojęcia dotyczą mikroorganizmów zasiedlających przewód pokarmowy.
Drugim powodem jest tempo, w jakim pojawiały się definicje. Probiotyk i prebiotyk funkcjonują w literaturze naukowej od dziesięcioleci, synbiotyk doczekał się stanowiska konsensusowego w 2020 roku, a postbiotyk dopiero w 2021. Przez lata te same preparaty opisywano różnymi nazwami, co zostawiło ślad w materiałach marketingowych.
Definicje, do których odwołuje się ten artykuł, pochodzą od ISAPP, czyli International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics. To międzynarodowe stowarzyszenie naukowe publikujące stanowiska konsensusowe, na które powołuje się większość literatury w tym obszarze.
Probiotyk – żywe mikroorganizmy
Zgodnie z konsensusem ISAPP z 2014 roku probiotyk to żywe mikroorganizmy, które podane w odpowiedniej ilości przynoszą korzyść zdrowotną gospodarzowi. Kluczowe jest słowo „żywe”: preparat, w którym komórki obumarły, przestaje spełniać tę definicję, niezależnie od napisu na opakowaniu.
W praktyce oznacza to konkretne wymagania. Producent deklaruje liczbę żywych komórek w jednostkach CFU, czyli jednostkach tworzących kolonie, i musi utrzymać tę liczbę do końca okresu przydatności. Ponieważ żywotność spada w czasie, a tempo spadku zależy od temperatury i wilgotności, część preparatów wymaga przechowywania w lodówce.
Rzetelny opis probiotyku podaje pełne oznaczenie szczepu: rodzaj, gatunek i symbol z kolekcji, na przykład z przedrostkiem DSM lub ATCC. Sama nazwa rodzaju to za mało, ponieważ obserwacje dotyczące jednego szczepu nie przenoszą się automatycznie na inny szczep tego samego gatunku.
Więcej: Żywność fermentowana w polskiej kuchni – kiszonki, zakwas, kefir
Prebiotyk – pożywka dla mikroorganizmów
Prebiotyk to nie bakteria, lecz substancja pokarmowa. Zgodnie z konsensusem ISAPP z 2017 roku jest to substrat wykorzystywany selektywnie przez mikroorganizmy gospodarza, przynoszący mu korzyść zdrowotną. Substrat to materiał, który mikroorganizmy przetwarzają w toku swojego metabolizmu, czyli przemian zachodzących w komórce.
Najczęściej wymieniane przykłady to inulina, fruktooligosacharydy (FOS) i galaktooligosacharydy (GOS). Są to węglowodany, które nie ulegają trawieniu w górnym odcinku przewodu pokarmowego i docierają do jelita grubego w niezmienionej postaci. Występują naturalnie w cykorii, topinamburze, cebuli, czosnku i porach.
Warto zaznaczyć, że nie każdy błonnik pokarmowy jest prebiotykiem. Definicja wymaga selektywnego wykorzystania przez mikroorganizmy, a nie samej odporności na trawienie.
Więcej: Błonnik pokarmowy – ile go realnie jemy, a ile zalecają instytucje
Synbiotyk – połączenie dwóch pierwszych
Synbiotyk to preparat zawierający jednocześnie żywe mikroorganizmy i substrat wykorzystywany przez mikroorganizmy gospodarza. Stanowisko ISAPP z 2020 roku wprowadziło tu ważne rozróżnienie na dwa typy.
Synbiotyk komplementarny to po prostu zestawienie probiotyku i prebiotyku, z których każdy spełnia swoją definicję niezależnie. Synbiotyk synergistyczny to układ, w którym substrat został dobrany specjalnie pod kątem zawartego w preparacie szczepu. W tym drugim przypadku składniki nie muszą samodzielnie spełniać definicji probiotyku i prebiotyku, ale całość wymaga potwierdzenia w badaniach.
Ponieważ synbiotyk zawiera żywe komórki, dotyczą go te same ograniczenia praktyczne co probiotyk: deklaracja w CFU i konieczność utrzymania żywotności do końca terminu przydatności.
Postbiotyk – to, co powstaje w wyniku ich pracy
Postbiotyk jest najmłodszym z czterech pojęć. Zgodnie ze stanowiskiem ISAPP z 2021 roku to preparat złożony z nieożywionych mikroorganizmów lub ich składników, przynoszący korzyść zdrowotną gospodarzowi. Nieożywiony oznacza pozbawiony komórek zdolnych do namnażania.
Taki preparat może zawierać całe inaktywowane komórki, ich fragmenty oraz metabolity, czyli związki wytworzone przez bakterie w trakcie hodowli. Powstaje w wyniku fermentacji w kontrolowanych warunkach, po której następuje inaktywacja, na przykład obróbką termiczną.
Więcej: Czym są metabolity bakteryjne i skąd biorą się w procesie fermentacji
Brak żywych bakterii jest tu cechą definicyjną, a nie wadą produkcyjną. Pociąga za sobą konsekwencje technologiczne: zawartość podaje się w jednostkach masy, na przykład w miligramach na porcję, a nie w CFU, i zwykle nie ma potrzeby przechowywania w chłodzie. Przykładem preparatu bez żywych bakterii jest suplement diety THESYBIN, który zawiera OLINATI.MED® — sfermentowany szczep Limosilactobacillus reuteri DSM 15693, uzupełniony cynkiem i witaminą B5. Po otwarciu — w lodówce, spożyć w ciągu 30 dni.
Więcej: Postbiotyki – czym są i czym różnią się od probiotyków oraz prebiotyków
Cztery pojęcia w jednej tabeli
| Pojęcie | Co to jest | Przykład | Czy zawiera żywe bakterie |
|---|---|---|---|
| Probiotyk | Żywe mikroorganizmy podane w odpowiedniej ilości (konsensus ISAPP z 2014 r.) | Preparat z żywymi szczepami z rodzaju Lactobacillus lub Bifidobacterium, z deklaracją w CFU | Tak, żywotność jest warunkiem koniecznym |
| Prebiotyk | Substrat wykorzystywany selektywnie przez mikroorganizmy gospodarza (konsensus ISAPP z 2017 r.) | Inulina, fruktooligosacharydy (FOS), galaktooligosacharydy (GOS) | Nie, to składnik pokarmowy |
| Synbiotyk | Połączenie żywych mikroorganizmów i substratu dla mikroorganizmów gospodarza (konsensus ISAPP z 2020 r.) | Preparat z żywym szczepem i dodatkiem inuliny lub GOS | Tak, żywe komórki są jego częścią |
| Postbiotyk | Preparat z nieożywionych mikroorganizmów lub ich składników (konsensus ISAPP z 2021 r.) | Inaktywowane komórki, ich fragmenty lub fermentat z metabolitami, deklaracja w mg | Nie, brak żywych komórek jest cechą definicyjną |
Prosta analogia, która pomaga to zapamiętać
Wyobraź sobie ogród. Probiotyk to sadzonki: żywe organizmy, wymagające odpowiednich warunków transportu i przechowywania, żeby dotarły na miejsce w dobrym stanie.
Prebiotyk to nawóz. Sam nic nie sadzi, ale dostarcza pożywienia roślinom, które już w ogrodzie rosną.
Synbiotyk to zestaw ogrodniczy w jednym opakowaniu: sadzonki plus nawóz dobrany do nich. Kupujesz oba elementy razem zamiast osobno.
Postbiotyk to plon. Nie sadzonka i nie nawóz, tylko to, co powstało w wyniku pracy roślin: zebrane, przetworzone i gotowe do użycia. Jak każda analogia, ta również upraszcza, dlatego przy ocenie konkretnego produktu decyduje etykieta, a nie metafora.
Podsumowanie
Cztery pojęcia opisują cztery różne rzeczy: żywe mikroorganizmy, pożywkę dla nich, połączenie jednego z drugim oraz preparat nieożywiony powstały w wyniku hodowli. Nie są to warianty tej samej kategorii ani kolejne generacje tego samego produktu.
Najprostszym praktycznym rozróżnieniem pozostaje pytanie o żywe komórki i o jednostkę deklaracji. CFU wskazuje na probiotyk lub synbiotyk, miligramy na porcję na preparat nieożywiony, a skład podany jako węglowodan na prebiotyk. Pełne oznaczenie szczepu i warunki przechowywania również znajdują się na etykiecie.
FAQ
Czy postbiotyk jest lepszy od probiotyku?
To pytanie źle postawione, ponieważ obie kategorie opisują różne rodzaje preparatów, a nie kolejne wersje tego samego. Bezpośrednie porównania preparatów żywych i nieożywionych o tym samym pochodzeniu są w literaturze nieliczne. Różnice, o których można mówić z pewnością, dotyczą technologii: sposobu standaryzacji, jednostki deklaracji i wymagań przechowywania.
Czy prebiotyk to to samo co błonnik?
Nie. Każdy prebiotyk opisywany zgodnie z definicją ISAPP należy do składników odpornych na trawienie, ale nie każdy błonnik pokarmowy spełnia warunek selektywnego wykorzystania przez mikroorganizmy gospodarza. Celuloza jest przykładem błonnika, którego zwykle nie zalicza się do prebiotyków.
Czy jogurt to probiotyk, synbiotyk czy postbiotyk?
To zależy od konkretnego produktu i tego, co podano na opakowaniu. Jogurt zawiera żywe kultury bakterii wykorzystywane w procesie fermentacji, natomiast nazwanie go probiotykiem w rozumieniu definicji ISAPP wymagałoby wskazania konkretnego szczepu i jego ilości. Produkty fermentowane i preparaty probiotyczne to nie to samo.
Źródła
- Hill C., Guarner F., Reid G. i wsp., Expert consensus document. The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of the term probiotic, Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2014, t. 11, nr 8, s. 506-514.
- Gibson G.R., Hutkins R., Sanders M.E. i wsp., Expert consensus document: The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics (ISAPP) consensus statement on the definition and scope of prebiotics, Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2017, t. 14, nr 8, s. 491-502.
- Swanson K.S., Gibson G.R., Hutkins R. i wsp., The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics (ISAPP) consensus statement on the definition and scope of synbiotics, Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2020, t. 17, nr 11, s. 687-701.
- Salminen S., Collado M.C., Endo A. i wsp., The International Scientific Association of Probiotics and Prebiotics (ISAPP) consensus statement on the definition and scope of postbiotics, Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 2021, t. 18, nr 9, s. 649-667.
- Rozporządzenie Komisji (UE) nr 432/2012 z dnia 16 maja 2012 r. ustanawiające wykaz dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych dotyczących żywności, innych niż oświadczenia odnoszące się do zmniejszenia ryzyka choroby oraz rozwoju i zdrowia dzieci.